تحریم عجولانه نفت ایران بعد از مدت‌ها جنجال رسانه‌ای از سوی غربی‌ها سرانجام در هفته گذشته به تایید اتحادیه اروپا رسید. چنان كه بسیاری از رسانه‌ها و مسوولان گزارش داده‌اند، این رفتار غرب سبب خواهد شد كه اروپا با مشكلات ناشی از افزایش قیمت نفت و فقدان جایگزین برای نفت ایران مواجه شود. «تحریم و عواقب آن» موضوع گفت‌وگوی روزنامه ایران با مدیرعامل شركت ملی نفت ایران بود كه شرح آن در ادامه می‌آید. گفتنی است این گفت‌وگو در شماره روز شنبه هشتم بهمن‌ماه به چاپ رسیده‌است.

در حالی كه روز دوشنبه هفته گذشته وزرای خارجـــه كشورهای اروپایی در بروكسل به طرح تحریم نفتی ایران رأی مثبت دادند، موجی از شك، تردید و ترس افكار عمومی ساكنان قاره سبز را فراگرفته است.
كارشناسان معتقدند حتی تعویق پنج ماهه تحریم‌ها نیز نمی‌تواند از شدت اثرات مخرب این تصمیم عجولانه برای دولت‌های اروپایی بكاهد ،نكته‌ای كه باعث تعجب صاحبنظران اقتصادی شده این است كه تصمیم به نخریدن نفت از ایران در بدترین شرایط اقتصادی كشورهای اروپایی گرفته شده است. بحران بدهی‌ها، بیكاری، رشد پائین اقتصادی و... از جمله معضلاتی است كه سران اروپا با آن روبه‌رو هستند.

احمد قلعه‌بانی، مدیرعامل شركت ملی نفت چند روز پس از اعلام خبر تحریم نفتی ایران از سوی اروپا كه در طبقه پانزدهم ساختمان وزارت نفت پذیرای سؤالات ما بود نیز ابعاد تازه‌ای از طرح تحریم نفتی ایران را مطرح كرد. به‌اعتقاد معاون وزیر نفت علاوه بر تبعات مشخصی نظیر افزایش بهای نفت، مشكلات عدیده برای یافتن جایگزین مناسب برای نفت ایران، در آینده نه چندان دور سران اتحادیه اروپا به دلیل اتخاذ این تصمیم اشتباه چیزهای مهم‌تری را نیز از دست خواهند داد.

به‌گفته قلعه‌بانی عملكرد نامطلوب دولت‌های اروپایی در قبال ایران باعث خواهد شد سایر كشورهای غیرمتعهد و جنوب- جنوب، اعتماد خود را نسبت به كشورهای اروپایی به‌عنوان یك شریك قابل اطمینان تجاری از دست بدهند و به سمت كشورهایی تغییر جهت دهند كه در روابط اقتصادی خود ثبات بیشتری دارند. وی تأكید می‌كند كه این اتفاق چینش بلوك‌های اقتصادی و تجاری در دنیا را تغییر خواهد داد و تمام این تغییرات به زیان غرب خواهد بود. یكی دیگر از نكاتی كه مدیرعامل شركت ملی نفت ایران در خصوص آن به دولت‌های اروپایی هشدار می‌دهد این است كه هزینه‌های تصمیم اشتباه دولت‌ها را باید مردم اروپا بپردازند. مردمی كه دراین تصمیم‌گیری‌ها نقشی ندارند.

هفته گذشته وزیران خارجه اتحادیه اروپا تحریم نفتی ایران كه از یازدهم تیرماه سال 1391 اجرا می‌شود را تصویب كردند. به‌نظر شما علت این تصمیم عجولانه چه بود و چه تأثیری بر اقتصاد ایران می‌گذارد؟

تحریم برای كشور ما موضوع جدیدی نیست. از بدو پیروزی انقلاب اسلامی مردم كشورمان تحت شدید‌ترین تحریم‌ها قرار گرفتند. یكی از نمونه‌های آن جنگ تحمیلی 8ساله به سركردگی صدام علیه ایران بود كه در واقع می‌توان آن را جنگ غرب علیه ایران بود ولی خوشبختانه پیروز این میدان ایران دانست.

متأسفانه سران كشورهای اروپایی به‌تدریج با بحث‌های تبلیغاتی و رسانه‌‌ای امریكا كه در یك فرایند چند ساله القا شد، همراه شدند و منافع ملی كشور و مردم خود را فدای سیاست بازی كردند. ما تمرین تحریم را با امریكا از گذشته داشته‌ایم و آن را تجربه كردیم. مردم ما ریاضت‌های اقتصادی بسیاری در زمان جنگ متحمل شده‌اند و با آن آشنا هستند. طبیعتاً بحث انرژی و نفت ایران را نمی‌توان نادیده گرفت. با توجه به ذخایر انرژی كه در ایران وجود دارد اگر روزی تصمیم بگیریم با نفت و انرژی بازی سیاسی كنیم آن زمان مشخص می‌شود كه این كار چه تأثیری دارد ولی به‌دلیل سعه صدری كه مسئولان ارشد ایران دارند تاكنون از این روش استفاده نكرده‌ایم. از سوی دیگر، مردم كشورهای اروپایی و غربی كه در این بازی‌های سیاسی نقشی ندارند را نیز در نظر می‌گیریم و لحاظ می‌كنیم چرا كه آنها بیشترین صدمه را خواهند دید. به‌طور قطع افزایش بهای نفت فشار مضاعفی را به مردم اروپا وارد می‌كند و آنها هستند كه هزینه تصمیم اشتباه دولت‌های خود را می‌پردازند.

به هر حال فروش كمتر از 18 درصد از نفت صادراتی ایران به اروپا در بازارهای دیگر كاملاً امكان پذیر است و مشكلی نداریم ولی تفكر بلند‌مدت ما این است كه به جای صادرات نفت خام، با افزایش ظرفیت پالایش كشور محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر تولید و به فروش برسانیم.

هم‌اكنون در صادرات نفت چقدر به اروپا وابسته‌ایم؟

كشورهای روبه ‌رشد نظیر هند، چین، كره و بخصوص چین -كه دورنمای مصرف انرژی آن درمیان سایر كشور‌ها بسیار روشن است - برخلاف كشور‌های غربی‌كه به دنبال بازی‌های سیاسی هستند بیشتر به منافع ملی و مردم خود فكر می‌كنند و بر این‌اساس برای پاسخگویی به رشد شتابان اقتصادی خود، به انرژی بیشتری نیز نیاز دارند و به طور قطع در این مسیر به ایران به‌عنوان یك منبع پایدار تأمین انرژی نگاه می‌كنند.

در حال حاضر بیش از 70 درصد بازار صادراتی ایران را كشورهای آسیایی تشكیل می‌دهند كه این موضوع نكته مثبتی برای ایران تلقی می‌شود.

برای جایگزینی نفت ایران با سایر نفت خام تولیدی كشورها پالایشگاه‌های اروپایی با چه مشكلاتی مواجه می‌شوند؟

نفت سنگین عربستان قابلیت جایگزینی با نفت ایران را ندارد. از سوی دیگر نفت سبك این كشور نیز این قابلیت را ندارد كه با نفت ایران جایگزین شود. از 5/9 میلیون بشكه‌ای كه عربستان در هر روز صادر می‌كند حدود 5/5 میلیون بشكه نفت سبك است. آنچه كه قابل جایگزینی با نفت ایران است، نفت متوسط عربستان است كه ظرفیت تولیدی آن روزانه 2/1 میلیون بشكه است كه همین میزان را هم نفت سنگین تولید می‌كند. نكته‌ای كه در اینجا باید به آن اشاره كرد این است كه عربستان برای فروش 2/1 میلیون بشكه نفت متوسط خود تعهدات بلندمدتی دارد كه به سادگی نمی‌تواند آن را جابه‌جا‌كند. بنابراین نكته مثبت این است كه عربستان امكان تأمین نفت مورد نیاز پالایشگاه‌های اروپایی را ندارد.

هم‌اكنون به نظر می‌رسد كه تمركز اروپایی‌ها روی نفت عراق است كه در خوشبینانه‌ترین حالت تا شش ماه آینده افزایش می‌یابد ولی اكثر كارشناسان باتوجه به مشكلات متعدد این كشور مدت یك‌سال را برای آن پیش‌بینی می‌كنند. علت آن كه اروپایی‌ها حدود شش ماه در تحریم خود تأخیر لحاظ كرده‌اند هم همین موضوع است تا نفت عراق به بازار برسد كه در عملیاتی شدن آن جای تردید وجود دارد.

هزینه پالایشگاه‌ها نیز افزایش می‌یابد؟

بله، تغییر در نفت خام هزینه‌هایی را به پالایشگاه‌ها تحمیل می‌كند تا سیستم فنی خود را با نفت خام جایگزین متناسب كنند. اما نكته مهم در اینجا این است كه با این اقدام سیاستمداران این كشورها هزینه‌های بسیاری را بردوش مردم خود ایجاد می‌‌كنند.

بیش از یك سال از مطرح شدن طرح تحریم نفتی ایران از سوی اتحادیه اروپا می‌گذرد و به طور قطع شركت ملی نفت ایران به‌عنوان متولی فروش و صادرات نفت راهكارهایی را برای یافتن جایگزین نفت صادراتی اروپا اندیشیده است. در این زمینه چه كارهایی انجام شده است؟

از حدود دو سال پیش ‌برنامه‌ریزی برای كاهش سهم اروپا از صادرات نفت ایران آغاز شد. در آن زمان اروپا حدود 30‌درصد از صادرات نفت ایران را تشكیل می‌داد ولی در حال حاضر این سهم به كمتر از 18 درصد رسیده است. همچنین برای سهم باقی مانده نیز برنامه‌ریزی‌های لازم انجام شده است. بر این اساس بخشی از جایگزینی‌ها انجام شده و بخشی نیز در آینده نزدیك به ثمر می‌رسد. ولی به نظر من بهترین گزینه كشور ما این است كه ظرفیت پالایشی كشور را افزایش دهیم تا نفت ما بیشتر عاید كشورهای فقیر‌تر كه توانایی پالایش نفت را ندارند شود كه این موضوع جزو برنامه‌های میان‌مدت ماست.

یعنی تا پایان برنامه پنجم این كار انجام ‌می‌شود؟

بله، برنامه‌ریزی شده است كه تا پایان برنامه پنجم ظرفیت پالایش كشور به بیش از 3 میلیون بشكه در روز برسد كه به موازات آن برنامه‌های افزایش تولید نیز انجام خواهد شد.

به‌نظر شما تأثیری كه تحریم نفتی ایران روی اقتصاد اروپا می‌گذارد، چگونه است؟

پیش‌بینی من این است كه در اواخر سال 2012 یا ابتدای 2013 میلادی اروپا با یك بحران جدی در زمینه انرژی مواجه خواهد شد.

فشاری كه تحریم نفتی ایران روی اقتصاد كشورهای اروپایی وارد می‌كند باعث می‌شود بیكاری در این كشورها افزایش یابد و اقتصاد شكننده‌تری پیدا كنند. در مجموع این موضوع باعث می‌شود كه شركای تجاری در آینده نیز به طور كامل تغییر كند چرا كه اروپایی‌ها شركای مطمئنی نیستند و این موضوع نه تنها برای ما بلكه برای تمام كشورهای غیرمتعهد باعث چرخشی در تجارت جهانی می‌شود و در واقع موجب چرخش بسیاری از كشورها از سمت غرب به سوی آسیا خواهد شد. در واقع سایر كشورها اعتماد خود را نسبت به كشورهای اروپایی از دست می‌دهند چرا كه آنها به یكباره به تمام تعهدات تجاری خود پشت كرده‌اند. این موضوع باعث می‌شود قطب‌های جدید اقتصادی در دنیا ایجاد شود كه غرب در آن جایی ندارد. همچنین باید در آینده شاهد ایجاد و ظهور پول‌های جدیدی به‌جای دلار و یورو باشیم.

این تحریم در آینده چه تأثیری روی قیمت‌های جهانی نفت خواهد گذاشت؟

هم‌اكنون بازار انرژی دنیا دارای یك تعادل و بالانس است ولی اروپایی‌ها برای جایگزین كردن نفت ایران مجبورند در بازار جابه‌جایی‌هایی را انجام دهند كه این جابه‌جایی‌ها باعث برهم خوردن توازن موجود در بازار و در نتیجه افزایش قیمت‌ها خواهد شد، البته در حال حاضر این كشورها با فشار سفته‌بازی در بازار توانسته‌اند جلوی افزایش قیمت ها را بگیرند و به همین دلیل شاهد هستیم كه در روزهای اخیر قیمت جهانی نفت به صورت مصنوعی با افزایش ناچیزی مواجه شده است ولی میزان قیمت‌ها در آینده به عملكرد پالایشگاه‌ها و میزان عرضه و تقاضا بستگی دارد. علت تعویق شش ماهه در تحریم این است كه وقت بخرند. آنها قصد دارند با استفاده از این فرصت پیك فصل سرما را پشت سر بگذارند و بتوانند جایگزین مناسبی برای نفت ایران پیدا كنند. اگر اروپایی‌ها موفق شوند كه این اقدامات را با موفقیت انجام دهند قیمت‌ها خیلی افزایش نمی‌یابد ولی اگر نتوانند قطعاً با افزایش قیمت مواجه می‌شویم. البته باید گفت كه جلوگیری از افزایش قیمت نفت كار بسیار دشواری است.

پیش بینی شما در مورد قیمت چیست؟

هرچند نمی‌توان پیش‌بینی دقیقی از قیمت‌ها ارائه كرد ولی به‌نظر می‌رسد در آینده شاهد قیمت‌های 120 تا 150 دلار برای هر بشكه باشیم.

به نظر شما اثر روانی قطع صادرات نفت ایران به اروپا چگونه است؟

در این خصوص دو موضوع وجود دارد. یكی اثرات واقعی است و دیگری تأثیرات روانی تحریم نفت. در حال حاضر همچنان جریان صادرات نفت به اروپا برقرار است و نكته جالب این است كه در چند روز اخیر تقاضای پالایشگاه‌های اروپایی افزایش بسیاری پیدا كرده است تا با ذخیره‌سازی جو روانی موجود را كنترل كنند ولی در خصوص اثرات روانی تحریم، یك تضاد و پارادوكس میان جو روانی كشور ما و كشورهای اروپایی وجود دارد. زمانی كه ما تأكید می‌كنیم كه صادرات اروپا تنها 18 درصد از كل صادرات ما را در بر می‌گیرد، این موضوع جو روانی خارجی را كمرنگ می‌كند و باید دید كه فشار كدام بیشتر است.

ولی اگر واقعاً صادرات نفت ایران به‌طور كامل به اروپا قطع شود آنها مجبور می‌شوند كه از نفت روسیه استفاده كنند و به همین دلیل برای این كه از نظر اقتصادی برای روسیه صرفه داشته باشد مجبور می‌شوند فاصله سه دلاری نفت آسیا را با اروپا برابر كنند و در نتیجه قیمت نفت آسیا و غرب با یكدیگر برابر می‌شود و دریك مرحله حداقل 3 دلار به قیمت نفت افزوده می‌شود.

حدود دو هفته پیش یك هیأت هندی برای حل مشكل پرداخت پول نفت به ایران سفر كرد. نتیجه این مذاكرات چه بود؟

خوشبختانه در این مذاكرات مسئولان ایران و هند به نتایج بسیار مثبتی رسیدند و قرار شد كه حجم مبادلات اقتصادی دو كشور نه‌تنها در بخش انرژی بلكه در تمام بخش‌ها افزایش قابل توجهی پیدا كند.